მზის ალერგია: რატომ ვითარდება კანის რეაქცია მზეზე და როგორ დავიცვათ თავი?
მზის სხივები სიცოცხლისთვის აუცილებელია, თუმცა ზოგიერთ ადამიანში ისინი შესაძლოა კანის არასასურველი რეაქციის მიზეზი გახდეს. მიუხედავად იმისა, რომ „მზის ალერგია“ პირდაპირი მნიშვნელობით ნამდვილი ალერგია არ არის, ზოგიერთი ადამიანი მზის ულტრაიისფერი (UV) სხივების მიმართ მომატებული მგრძნობელობით გამოირჩევა. ასეთ შემთხვევაში მზეზე ყოფნის შემდეგ შესაძლოა განვითარდეს სხვადასხვა სიმძიმის კანის გამონაყარი, ქავილი, სიწითლე ან ანთებითი რეაქცია.
სარჩევი
მზისგან გამოწვეული გამონაყარი არის იმუნური სისტემის პასუხი ულტრაიისფერი გამოსხივების ზემოქმედებაზე, რის შედეგადაც კანზე ჩნდება ქავილიანი გამონაყარი, პატარა კვანძები ან ლაქები.
რა არის სინათლის პოლიმორფული გამონაყარი (PMLE)?
„მზის ალერგიის“ რამდენიმე ფორმა არსებობს, თუმცა ყველაზე გავრცელებულია სინათლის პოლიმორფული გამონაყარი (Polymorphous Light Eruption — PMLE).
PMLE არის კანის აუტოიმუნური რეაქცია, რომელიც ვითარდება მზის სხივების ზემოქმედების შემდეგ. ამ მდგომარეობის დროს ულტრაიისფერი სხივები ააქტიურებს იმუნური სისტემის გარკვეულ უჯრედებს, რომლებიც შეცდომით საკუთარ კანის უჯრედებზე რეაგირებენ. შედეგად ვითარდება კანის ანთებითი პროცესი.
PMLE მზის სხივებით გამოწვეული კანის გამონაყარების დაახლოებით 70%-ს შეადგენს. ის შეიძლება განვითარდეს როგორც ქალებში, ისე მამაკაცებში და ნებისმიერი ტიპის კანის მქონე ადამიანებში.
ყველაზე ხშირად ის პირველად ვლინდება მოზარდობის ან ახალგაზრდა ასაკში.
PMLE-ის განვითარების რისკ-ფაქტორებია:
- გენეტიკური წინასწარგანწყობა
- ქალის სქესი
- ღია ფერის კანი
- ჩრდილოეთ რეგიონებში ცხოვრება, სადაც კანი ნაკლებად არის შეჩვეული მზის ინტენსიურ ზემოქმედებას
მზის ალერგიის სხვა ფორმები
მზის ურტიკარია (Solar urticaria)
ეს მდგომარეობა იწვევს კანზე ჭინჭრის ციების მსგავს გამონაყარს — წითელ, ქავილიან, ამობურცულ ლაქებს ან კვანძებს.
რეაქცია შესაძლოა განვითარდეს მზეზე ყოფნიდან რამდენიმე წუთში, ზოგჯერ კი 30 წუთიდან 2 საათამდე პერიოდში.
აქტინური პრურიგო (Actinic prurigo)
ეს არის მზის ალერგიის შედარებით იშვიათი ფორმა, რომელიც ვლინდება მზის სხივების ზემოქმედების ქვეშ მყოფ უბნებზე.
დამახასიათებელია:
- პატარა ზომის
- ძლიერ ქავილიანი
- ამობურცული გამონაყარი (პაპულები და კვანძები)
აქტინური პრურიგო უფრო ხშირად გვხვდება ადამიანებში, რომლებსაც აქვთ ეგზემის ან ატოპიური დერმატიტის ისტორია.
ფოტოალერგიული რეაქცია და მედიკამენტებით გამოწვეული ფოტომგრძნობელობა
ზოგიერთ შემთხვევაში მზის სხივები რეაქციაში შედის კანზე დატანილ ან ორგანიზმში მოხვედრილ ნივთიერებებთან.
მაგალითად, ულტრაიისფერმა სხივებმა შესაძლოა შეცვალოს:
- ზოგიერთი მედიკამენტის
- კოსმეტიკური საშუალებების
- სხვა ქიმიური ნივთიერებების სტრუქტურა
ორგანიზმი ამ შეცვლილ ნივთიერებას უცხოდ აღიქვამს და ვითარდება ალერგიული რეაქცია.
რომელი მედიკამენტები ზრდის მზის მიმართ მგრძნობელობას?
ზოგიერთმა პრეპარატმა შესაძლოა გაზარდოს კანის მგრძნობელობა UV სხივების მიმართ. თუმცა, მათი მიღება ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ ადამიანს აუცილებლად განუვითარდება მზისგან გამოწვეული გამონაყარი.
ფოტომგრძნობელობასთან დაკავშირებული მედიკამენტების ჯგუფებია:
- ანტიბიოტიკები
- სოკოს საწინააღმდეგო პრეპარატები
- ანტიჰისტამინური საშუალებები
- ქოლესტერინის დამაქვეითებელი მედიკამენტები
- დიურეტიკები (შარდმდენები)
- არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები (NSAIDs)
- ორალური კონტრაცეპტივები და ესტროგენის შემცველი პრეპარატები
- ფენოთიაზინი
- ფსორალენები
- რეტინოიდები
- სულფონამიდები
- სულფონილშარდოვანას ჯგუფის პრეპარატები
თუ რომელიმე ასეთ მედიკამენტს იღებთ, სასურველია ექიმთან განიხილოთ მზისგან დაცვის დამატებითი ზომები.
როგორ გამოიყურება PMLE?
სინათლის პოლიმორფული გამონაყარი (Polymorphous Light Eruption — PMLE) ხშირად ჩნდება გაზაფხულზე ან ზაფხულის დასაწყისში, სეზონზე მზის პირველი ინტენსიური ზემოქმედების შემდეგ.
გამონაყარი, როგორც წესი, ვითარდება:
- რამდენიმე საათიდან
- რამდენიმე დღის განმავლობაში
ყველაზე ხშირად ზიანდება ის ადგილები, რომლებიც ზამთარში დაფარულია ტანსაცმლით, ხოლო ზაფხულში მზეზე ხვდება:
- კისერი;
- გულ-მკერდის ზედა ნაწილი
- მკლავების გარეთა ზედაპირი
სიმპტომები შეიძლება მოიცავდეს:
- მოწითალო ლაქებს
- ქავილს
- წვის ან ჩხვლეტის შეგრძნება
- მცირე ზომის კვანძებს
- ბუშტუკებს
- ქერცლიან ან უხეშ კანის უბნებს
ზოგჯერ გამონაყარს შეიძლება ჰქონდეს სამიზნის მსგავსი ფორმა (ერითემა მულტიფორმესის ტიპის დაზიანებები).
უმეტეს შემთხვევაში სინათლის პოლიმორფული გამონაყარი (Polymorphous Light Eruption — PMLE) ნაწიბურს არ ტოვებს.
მძიმე შემთხვევებში შესაძლოა განვითარდეს:
- გავრცელებული გამონაყარი კანზე
- თავის ტკივილი
- ცხელება
- დაღლილობა
- არტერიული წნევის დაქვეითება
ასეთი სიმპტომების დროს საჭიროა ექიმთან მიმართვა.
რამდენ ხანს გრძელდება მზისგან გამოწვეული გამონაყარი?
სინათლის პოლიმორფული გამონაყარი (Polymorphous Light Eruption — PMLE) ხშირად არის თვითელიმინირებადი მდგომარეობა — მზის ზემოქმედების თავიდან არიდების შემთხვევაში სიმპტომები ჩვეულებრივ ქრება რამდენიმე დღეში.
ხშირად გამონაყარი გრძელდება 2–3 დღე, თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში, განსაკუთრებით უფრო მძიმე მიმდინარეობისას, შესაძლოა გაგრძელდეს რამდენიმე კვირაც.
როგორ მკურნალობენ მზის ალერგიას?
მკურნალობის მთავარი პრინციპია მზის სხივების ზემოქმედების შემცირება და კანის დაცვა.
მზისგან დაცვა
რეკომენდებულია:
- მზეზე ყოფნის შეზღუდვა, განსაკუთრებით 10:00-დან 16:00 საათამდე
- გრძელმკლავიანი ტანსაცმლის გამოყენება
- ფართოფარფლებიანი ქუდის ტარება
- მზის სათვალის გამოყენება
- ჩრდილში ყოფნა
უნდა გახსოვდეთ, რომ წყლის ზედაპირიდან არეკლილი მზის სხივები ზრდის UV გამოსხივების ზემოქმედებას.
მზისგან დამცავი საშუალებები
გამოიყენეთ:
- ფართო სპექტრის SPF 30 ან მეტი დაცვის მქონე კრემი
- პროდუქტი, რომელიც იცავს როგორც UVA, ისე UVB სხივებისგან
მზისგან დამცავი საშუალება:
- წაისვით მზეზე გასვლამდე
- განაახლეთ დაახლოებით ყოველ 2 საათში
- ხელახლა გამოიყენეთ ცურვის ან ძლიერი ოფლიანობის შემდეგ
მგრძნობიარე კანის შემთხვევაში შეარჩიეთ სპეციალურად ასეთი კანისთვის განკუთვნილი პროდუქტი.
მედიკამენტური მკურნალობა
სინათლის პოლიმორფული გამონაყარის (Polymorphous Light Eruption — PMLE) დროს ექიმმა შესაძლოა დანიშნოს:
- სტეროიდული კრემები — ანთების, ქავილისა და სიწითლის შესამცირებლად
- ანტიჰისტამინური პრეპარატები — ქავილის შესამსუბუქებლად
- მძიმე შემთხვევებში — ხანმოკლე კურსით სტეროიდული ტაბლეტები
- იმუნური პასუხის დამაქვეითებელი პრეპარატები (მაგალითად, აზათიოპრინი) — შერჩეულ შემთხვევებში
ზოგჯერ გამოიყენება:
- ჰიდროქსიქლოროქინი — გამწვავებების პრევენციისთვის;
- Polypodium leucotomos-ის ექსტრაქტი — როგორც ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო მხარდაჭერა.
მკურნალობის შერჩევა უნდა მოხდეს დერმატოლოგის მიერ.
როგორ ხდება მზის მიმართ მგრძნობელობის დიაგნოსტიკა?
საჭიროების შემთხვევაში ექიმმა შესაძლოა დანიშნოს:
Patch test (პლასტირის ტესტი)
კანზე თავსდება კონკრეტული ნივთიერება და ფასდება კანის რეაქცია.
Photopatch test
პლასტირზე არსებული ნივთიერება წინასწარ ექვემდებარება UV სხივებს, რათა შეფასდეს ფოტორეაქცია.
Phototest
კანის მცირე უბანი ექვემდებარება UV სხივებს და ფასდება რეაქცია.
Photoprovocation test
კანის მცირე უბანზე ტარდება UV ზემოქმედება და შემდეგ ხდება კონკრეტული ნივთიერების გამოყენება.
ეს კვლევები უნდა ჩატარდეს მხოლოდ შესაბამისი კვალიფიკაციის მქონე სპეციალისტის მიერ.
თვითმოვლის მეთოდები სიმპტომების შესამსუბუქებლად
შესაძლოა დაგეხმაროთ:
- ცივი კომპრესები
- ჰიდროკორტიზონის 0.5–1%-იანი კრემი
- ანტიჰისტამინური პრეპარატები
- ტკივილგამაყუჩებლები (მაგალითად, იბუპროფენი ან პარაცეტამოლი)
- ალოეს პროდუქტები
- საკმარისი სითხის მიღება
როდის უნდა მიმართოთ ექიმს?
აუცილებელია ექიმთან კონსულტაცია, თუ:
- გამონაყარი მტკივნეულია
- ხელს უშლის ძილს ან ყოველდღიურ საქმიანობას
- ვრცელდება სხეულის დიდ ნაწილზე
- აქვს ინფექციის ნიშნები
- არ ქრება 10–14 დღის განმავლობაში
ასევე მიმართეთ ექიმს, თუ ვითარდება:
- ცხელება
- შემცივნება
- გულისრევა
- ღებინება
- თავბრუსხვევა
რადგან მზისგან გამოწვეული გამონაყარი შესაძლოა ჰგავდეს სხვა ფოტოდერმატოზებს, ზოგჯერ საჭიროა სპეციალისტის მიერ ჩატარდეს დიფერენციული დიაგნოსტიკა სწორი მკურნალობის შესარჩევად.
შეუკვეთეთ ყველა ანალიზი ონლაინ
წყარო:
https://www.health.harvard.edu/blog/recognizing-and-preventing-sun-allergies-202207052772
https://www.thewellnesscorner.com/blog/detect-and-manage-sun-allergies
https://www.verywellhealth.com/sun-rash-8742965
